Kusząc się o minimalne chociażby podsumowanie tej kilkusetstronicowej powieści po trosze autobiograficznej, po trosze będącej efektem obserwacji otoczenia autorki Dzienników, należy pamiętać, że Noce i dnie podejmują problematykę społeczną, historyczną, filozoficzną i egzystencjalną.

Na dowód pierwszej można wymienić ukazanie przez pisarkę dziejów dążenia do niepodległości narodu polskiego, procesu kształtowania się nowej struktury społecznej w wyniku przemian społeczno-politycznych, zachodzących w Polsce od 1983 roku do I wojny światowej i obejmujących zmianę sposobu życia zubożałej szlachty, tracącej pozycję, rangę społeczną i zmuszonej do zajęcia się pracą zarobkową przez rodzący się kapitalizm. Poza tym Dąbrowska opisała także wzrost znaczenia i rozwój miast (na przykład Kalińca, wzorowanego na jej rodzinnym Kaliszu), a co za tym idzie wzrost roli mieszczaństwa, bogacącego się na wynajmie kamienic czy zakładaniu sklepów czy fabryk.
Noce i dnie nie są tylko historią polityczno-historyczną. Są także niezwykłym studium psychologicznym Bogumiła i Barbary – dwóch odmiennych osobowości, dwóch sprzecznych charakterów. Nie lada wyzwaniem jest tolerowanie w czasie lektury ciągłych narzekań i utyskiwań w stosunku do świata introwertycznej bohaterki, która jest stale niezadowolona i nieszczęśliwa z powodu dysonansu, jaki odczuwa między swoimi ideałami romantyczno-powstańczymi, a rzeczywistością serbinowskiej wsi.

Jej „bovaryzm” uwypukla się jeszcze bardziej w konfrontacji z wiecznie zadowolonym, nie mającym żadnych roszczeń do świata prostolinijnym Bogumiłem, który poświęca życie pracy i kieruje się Conradowskimi zasadami moralnymi. Poprzez zderzenie tych dwóch różnych bohaterów, o odmiennych charakterach i temperamentach, Dąbrowska stworzyła niezwykle sugestywny, psychologicznie pogłębiony obraz złożonej miłości małżeńskiej, która łączy kruchą i neurotyczną Basię i silnego Bogumiła.

Prócz tego Noce i dnie są opowieści o różnych kolorach miłości oraz o sile i roli pracy. Te wątki przeplatają się w powieści i są ważne w życiu każdej postaci, nie tylko Bogumiła i Barbary, choć w ich życiu są to najważniejsze wartości. Pojawiają się także w kontekście takich postaci, jak Agnieszka (kocha Marcina, lecz nie wie, jak pogodzić życie z wiecznie zazdrosnym mężem z postanowieniem poświęcenia się dla innych ludzi), Celina Mroczkówna (nieszczęśliwy romans z Januszem kończy swoim samobójstwem) czy Anzelm (przedsiębiorca sprawnie poruszający się w świecie kapitalistów).

Mapa serwisu: